“Got love for all”: koloniale echo’s, representatie en herkenning in een voetbalshirt

Artikel van Claire Boogaard

Met de overwinning van Marokko op Nederland zit het WK erop voor Oranje. Een teleurstelling voor veel Oranjefans. Nog teleurstellender zijn de racistische reacties waarmee zowel spelers van kleur uit het Nederlands elftal als Marokkaanse fans in Nederland geconfronteerd worden na de winst van Marokko. Het staat in schril contrast met het veelbesproken opwarmshirt van het elftal - ontworpen door Patta als ode aan de meervoudige samenstelling van Nederland. 

Gouden kettingen, oranje tulpen en kronkelende leeuwenlichamen bewegen door elkaar op een zwarte achtergrond. Amsterdams streetwearmerk Patta ontwierp het opwarmshirt van het Nederlands elftal voor het WK. Het was binnen no-time uitverkocht en burgemeester Femke Halsema noemde het in haar speech voor Keti Koti “het mooiste shirt van het hele toernooi.” Geen verrassing in een tijd waarin voetbalshirts allang niet meer alleen sportkleding zijn, maar ook een uitdrukking van identiteit.
​
Wat maakt dit shirt zo succesvol? En wat zegt het succes juist nu over de betekenis, tijdens een WK waarin het sportieve spektakel niet los te zien is van de koloniale en geopolitieke bijsmaak?

Meer dan een voetbalshirt
In de lanceringsvideo van het voetbalshirt dreunt een Surinaamse brassband een eigen versie van het Wilhelmus op. Tussen rondkruipende leeuwen en feestelijke oranje vlaggetjes zien we gefocuste Oranjespelers en juichende supporters. De snel voorbijflitsende beelden op de ritmische klanken vertellen een verhaal dat terug te zien is in het ontwerp van het shirt: een ode aan de vele wortels van het Nederlands elftal.

“Het shirt werkt omdat het niet alleen een warm-up jersey is, maar ook een verhaal vertelt. Het brengt symbolen van verschillende herkomsten samen, zoals de Surinaamse Ala Kondre-ketting en Nederlandse iconografie,” vertelt Candy Reding, PR-medewerker bij Patta. De Ala Kondre-ketting — letterlijk “alle landen ketting” — staat in de Surinaamse context onder andere symbool voor het samenleven van verschillende gemeenschappen. In het shirt verwijst het naar de diversiteit aan achtergronden die samenkomen in het Nederlands elftal.

Die symboliek krijgt in het shirt een nieuwe laag in een verhaal over representatie, belonging en de vraag: wie hoort er eigenlijk bij 'Oranje'? 

Die vraag bleek deze week opnieuw pijnlijk actueel. Na de uitschakeling van het Nederlands elftal op het WK werden meerdere spelers overspoeld met racistische berichten op sociale media. Nota bene een dag voor Keti Koti werden Zwarte spelers van Oranje uitgemaakt voor ‘apen’ en andere racistische termen. Geen uniek Nederlands verschijnsel: Zwarte spelers wereldwijd krijgen te maken met racistische aanvallen. Kylian Mbappé reageerde dit weekend scherp op de hatelijke en racistische opmerkingen van een Paraguayaanse senator. Zoals zo vaak in het voetbal gold ook nu: zolang er wordt gewonnen, belichamen spelers met een migratieachtergrond de nationale trots. Dat gaat zelfs zó ver dat successen van andere nationale teams worden geclaimd als een Nederlands succesverhaal, zoals de berichtgeving over een 'Nederlands getint' Kaapverdië laat zien. Maar zodra het misgaat, staat hun Nederlanderschap ter discussie.

Dat beperkt zich niet tot het Nederlands elftal, maar raakt ook de Marokkaanse fans in Nederland. De racistische reacties en het disproportionele politiegeweld tegen de feestelijke vieringen van Nederlandse Marokkanen laten opnieuw een selectieve weergave zien van wat of wie er gevierd mag worden in Nederland. 

Die dynamiek weerspiegelt de doorwerking van koloniale denkbeelden over burgerschap, kleur en nationale identiteit. Het legt bloot hoe Nederlanderschap voor sommigen voorwaardelijk is. Daarom raakt het Patta-shirt een snaar: het claimt ruimte voor de diaspora en de postkoloniale werkelijkheid van Nederland als onlosmakelijk onderdeel van het nationale verhaal. Die doorwerking is ook het uitganspunt van de tentoonstelling Echoes of In*dependence van The Black Archives, waarin wordt onderzocht hoe koloniale geschiedenissen en onafhankelijkheidsstrijd doorwerken in de hedendaagse samenleving.
​
Voor Patta-oprichter Guillaume Schmidt verandert de actuele context niets aan de relevantie van het shirt. “Helaas is racisme iets alledaags en is er altijd urgentie voor deze boodschap. We meten ons niet aan de actualiteit maar blijven altijd dichtbij onszelf.”

De politieke lading van voetbal
Hoe zeer de FIFA voetbal ook los probeert te trekken van politiek — voetbal en voetbalshirts zijn nooit neutraal. Zeker niet in Nederland, waar het nationale elftal al decennia wordt gedragen door spelers met wortels in onder andere Suriname, Ghana, Curaçao, Turkije en Marokko. Voetbalshirts vormen als het ware een sportief archief waarin voetbal en geschiedenis samenkomen. Vrolijk verpakt, maar soms ook geladen met de politieke realiteit.

Neem het afgekeurde WK-shirt van Haïti. Het oorspronkelijke ontwerp verwees naar de Haïtiaanse Revolutie, waarmee het land zichzelf succesvol bevrijdde van slavernij en Frans kolonialisme. De FIFA bestempelde het nationale symbool van onafhankelijkheid echter als een ontoelaatbare politieke uiting en het stukje geschiedenis moest van het shirt verwijderd worden. Een politiek spel op zich? Volgens Schmidt is het onmogelijk om voetbal en politiek te scheiden: “Die luxe hebben we niet.” 

Dan hebben we het nog niet eens over de manier waarop geopolitieke verhoudingen in dit WK in de Verenigde Staten doorwerken in wie zich vrij kan bewegen en wie niet — van visumrestricties tot de oneerlijke behandeling van het Iraanse elftal en selectief toegepaste grenscontroles voor spelers uit bepaalde landen. “Wat de FIFA en de VS doen vinden wij unaniem walgelijk en is wat mij betreft een smet op deze heuglijke release. Bij dit WK, maar ook bij vorige WK’s,” zegt Schmidt. “Dat neemt niet weg dat ik supertrots ben op wat we gemaakt hebben. Wij blijven doen wat we altijd doen: dingen maken waar we achter staan.”
​
Got love for all
In de lanceringsvideo flitst een LED-billboard door een nachtelijk straatbeeld: Got love for all. Het motto van Patta, en een belangrijke boodschap bij het shirt dat veel reacties opwekt. “De algemene ontvangst is positief en dat stemt hoopvol. Negatieve reacties zijn er ook, maar dat is niet iets waar we rekening mee houden. Het doet ons niet wankelen over de gedachtegang die achter het shirt zit,” zegt Schmidt.

Hij doelt op de racistische reacties die onder de lanceringsvideo verschenen. “Patta got love for all en ‘all’ staat voor alle mensen, in al hun soorten en maten. Of we het nou hebben over de queer gemeenschap, de Turkse, de Kaapverdische of de Chinese – we zijn allemaal Nederland. Het shirt draait om verbinding en inclusiviteit, niet om uitsluiting.” Reding vult aan: “Het shirt draagt een duidelijke boodschap: eenheid door diversiteit.”

Volgens Schmidt is het doel van Patta dat die boodschap uiteindelijk niet meer bijzonder is. “Het zou vanzelfsprekend moeten zijn en door iedereen omarmd moeten worden. De reacties laten zien dat dat alleen op bepaalde momenten zo is. Dat is jammer, maar geen verrassing.”
​
Toch lijkt juist die boodschap het shirt zo succesvol te maken. “Dit spreekt veel mensen aan, zeker in een land waar het nationale elftal multicultureel is,” vertelt Reding. “De kracht van Nederlands voetbal zit in de verschillende achtergronden. De fans herkennen in het shirt niet alleen het Nederlands elftal, maar ook zichzelf.”
​
Dat raakt iets fundamenteels. Wat betekent 'herkenning' in een nationaal symbool dat voor veel gemeenschappen historisch gezien eerder functioneerde als instrument van uitsluiting dan als teken van inclusie? Patta zet met hun shirt een eerste stap richting een bredere herkenning.

Voetbal en verbinding
Sport verbindt, wordt nog wel eens gezegd. Het WK brengt mensen van over de hele wereld samen. Wat dit WK vooral samenbrengt, zijn de verschillende ongelijkheden, spanningen en doorwerkende geschiedenissen. 
​
Voor Nederland is het WK uitgespeeld. De strijd om representatie, gelijkheid, erkenning, veiligheid en vrijheid is dat allerminst. Van Marokkaanse supporters en Nederlandse spelers die met racisme geconfronteerd worden, Kaapverdische en Congolese teams wier overwinningen onterecht door anderen geclaimd worden, Irakese en Senegalese spelers die met invasieve grenscontroles te maken hebben tot Iraanse en Somalische betrokkenen die aan de grens worden geweigerd. 
​
Dit zijn geen losse ervaringen, maar verhalen die met elkaar verbonden zijn binnen een bredere structuur van macht, discriminatie en kolonialisme. Misschien laat de belangrijkste les van dit WK zich het beste samenvatten door de beroemde woorden van Fannie Lou Hamer: 

“Nobody is free, until everybody is free.”