VIDEO: Extreme woonomstandigheden van Surinamers in Amsterdam rond 1980

Miguel Heilbron

Deze  blog over de extreme woonomstandigheden van Surinamers in de jaren '70 en '80 gaat over een film die recent werd getoond bij het event "LOSON: het verborgen verhaal van activistische Surinaamse emancipatiebeweging in de jaren 1970s en 1980s". De film is verbonden met verschillende documenten die in The Black Archives te vinden zijn en is een aanrader voor iedereen in Nederland. Er is nog heel veel te verkennen, deze verborgen zwarte geschiedenis voor iedereen zichtbaar maken. Steun the Black Archives via onze crowdfundingcampagne!

​De film 'Onderneming Onderdak' is in 1982 gemaakt door de Surinaams-Nederlandse filmmaker Andre Reeder, als zijn eindexamenfilm op de Filmacademie in Amsterdam. De film laat zien hoe rond 1980 duizenden Surinaamse gezinnen in Amsterdam in overvolle, onhygiënische en brandgevaarlijke kamertjes werden ‘gehuisvest’, en hoe particuliere exploitanten hier tientallen miljoenen guldens aan verdienden, uitgekeerd vanuit Sociale Dienst gelden vanuit de Gemeente Amsterdam.

Andre Reeder toonde zijn film zaterdag 24 juni op het evenement ‘LOSON: het verborgen verhaal van activistische Surinaamse emancipatiebewegingen in de jaren 1970 en 1980’ (video), onderdeel van ‘The Black Archives on Tour: Verborgen verhalen van zwart verzet in Nederland’ (i.s.m. Cinema Olanda), bij het kunstcentrum Witte de With in Rotterdam.
 
Bekijk hier de film 'Onderneming Onderdak' op Youtube (de film begint bij tijdcode 4:00 - blogtekst gaat door onder de video) :

​Begin jaren ’70 was de economische situatie in Suriname slecht, er was nauwelijks werk. In de jaren die volgden werd daarnaast duidelijk dat Suriname in 1975 onafhankelijk zou worden. Tot uiterlijk 1980 mochten mensen uit Suriname zich nog vestigen in Nederland. Tussen 1970 en 1980 verhuisden uiteindelijk ongeveer 140.000 mensen van Suriname naar Nederland, bijna de helft van de totale Surinaamse bevolking.
 
De film ‘Onderneming Onderdak’ begint met de volgende intro-tekst:
 
“1973 - Suriname en de Antillen kunnen geen zekerheid meer bieden voor de armste delen van de bevolking. Duizenden mensen ontvluchten deze nederlandse kolonieën en zoeken een bestaan in Nederland. De Gemeente Amsterdam doet een oproep aan particulieren deze mensen onderdak te bieden.” 
 
Ontluisterend beeld 
 
De film toont een ontluisterend beeld van de situatie waarin vele Surinamers in deze periode in Amsterdam terechtkwamen: in illegale pensions, verhuurd door particuliere Amsterdammers. In de film wordt duidelijk gemaakt dat welzijnsorganisaties de Surinaamse gezinnen in de pensions plaatsten en dat de huurgelden vervolgens in veel gevallen door de Sociale Dienst van de Gemeeente Amsterdam werden betaald, omdat de gezinnen het niet konden betalen. De prijs van een appartement lag in die tijd rond de 700 gulden, maar in de pensions betaalden bewoners bedragen tot wel 3000 gulden voor twee kamers, wordt duidelijk in de film.
 
In de film komen bewoners van de pensions aan het woord, een pension-eigenaar, en verschillende ambtenaren van de Gemeente Amsterdam. Bij het kijken val je van de ene verbazing in de andere. Wat vooral opvalt is het verschil tussen de papieren werkelijkheid van waaruit sommige ambtenaren lijken te praten en de erbarmelijke situatie in de pensions zelf. Als je de ambtenaren hoort vraag je je soms af of ze echt niet weten wat de situatie is, of het niet willen weten. En men lijkt elkaar voortdurend tegen te spreken.

​‘Dat is niet zo’
 
De Hoofdambtenaar Financiële Voorzieningen van de Sociale Dienst zegt in de film: "Het aantal vierkante meters dat per persoon minimaal noodzakelijk is, is door de gemeente vastgesteld in Amsterdam en daar moet men zich aan houden, het kan niet zo zijn dat het alleen maar volstampen is van te veel mensen op te kleine kamertjes, zonder normen”. En: “Wij kennen niet de situatie dat meer mensen dan de normen gehuisvest worden, dat is niet zo”.
 
Een andere hoge ambtenaar van de Gemeente Amsterdam, verantwoordelijk voor het gemeentelijk pensionbeleid, geeft aan dat er een “noodsituatie” is bij pensions in Amsterdam die gesloten moeten worden omdat ze brandgevaarlijk en onhygiënisch zijn. Maar hij concludeert elders in de film: "Je kan niets anders doen, hoe kwalijk dat ook is, dan maar accepteren dat mensen in brandgevaarlijke panden zitten voor enige tijd."
 
Een derde ambtenaar, hoofd brandpreventie, vertelt dat als een situatie brandgevaarlijk is het pension onmiddellijk gesloten moet worden. Maar in de film geeft een pensionbewoner aan dat een pand waarin hij woont al een jaar volledig is afgekeurd door de brandweer, waarna hij nooit meer iets van de gemeente heeft gehoord en de situatie nog steeds ongewijzigd is gebleven.
 
72 miljoen gulden 
 
In de film wordt ook gevraagd waarom mensen duizenden guldens moeten betalen voor een kamertje, terwijl je voor hetzelfde bedrag elders twee appartementen zou kunnen huren. De ambtenaar van de Sociale Dienst legt uit: "Binnen de bijstandswet is die oplossing voor dit probleem niet mogelijk, omdat dat het totale huisvestingsbeleid zou doorkruizen". En hij rekent voor dat de Sociale Dienst per jaar zo’n 8 miljoen gulden betaalt aan pensionhouders voor het onderbrengen van mensen. Van 1973 tot 1982 is wellicht 72 miljoen gulden betaald aan pensionexploitanten vanuit de Gemeentelijke Sociale Dienst.
 
Pensionbewoner Ruud vertelt in de film over de  brandgevaarlijke situatie in zijn pension. Ruud woont met 20 mensen, volwassenen en kinderen, in een kleine ruimte zonder nooduitgang. Er zitten ratten in het plafond, er zijn open elektriciteitsdraden, maar Ruud geeft aan bang te zijn om zijn recht te halen, omdat hij nergens naartoe kan als hij de huidige woning moet verlaten. De druppel kwam voor Ruud toen de huisbaas de bewoners ook een gulden wilde laten betalen elke keer dat ze wilden douchen. Toen hebben de bewoners bij instanties aan de bel getrokken, maar kennelijk nog zonder succes.
 
Een ander voorbeeld dat in de film naar voren komt is Pension ’t Hekeltje aan het Hekelveld in Amsterdam-Centrum (aan het noordelijk einde van de Spuistraat). In de film geven ambtenaren van de gemeente aan dat in Pension ‘t Hekeltje volgens hun gegevens ‘niets mis’ is. Maar ter plaatse blijken er onder andere slaaphokken te zijn met alleen een bed, buiten de vergunningen om gebouwd, waar 240 gulden huur per maand voor wordt gevraagd.

​Kakkerlakken en verstoppingen
 
De pensionhouder laat in de film zien hoe hij een kamer van zo'n 20 m2, goedgekeurd voor 4 personen, een extra gezin met twee kinderen en een baby onder wil brengen. In de kamer worden 3 eenpersoonsbedden, een kinderledikantje, een kast en een tafel geplaatst. "Als mensen maar één slaapkamer hebben en ze moeten de hele tijd op die slaapkamer zijn dan zie je dat ze onderling ruzie krijgen omdat ze in een beperkte ruimte opgesloten zitten,” vertelt de pensioneigenaar. “Maar sinds we een recreatiezaal beneden hebben hoeven ze niet meer allemaal op de kamer te blijven.”
 
Scholier Michael die in dit pension woont vertelt in de film dat hij zich wel schaamt voor zijn woonsituatie, met acht personen op één kamer. Hij durft geen vriendjes mee te nemen en kan er ook geen schoolwerk maken. Ook vertelt hij dat er regelmatig gif wordt gespoten tegen kakkerlakken en er elke dag weer dode kakkerlakken opduiken. Er zijn ook verstopte rioleringsbuizen en een afvoer van een wasbak via de wc-vloer. 

De film geeft tenslotte ook op andere vlakken inzicht in het tijdsbeeld rond 1980. Een andere scholier die in het pension woont vertelt hoe hij van verschillende mensen "Rot op naar je eigen land" te horen krijgt.

​9 jaar pensionbeleid
 
De film eindigt met een tekst die een goed beeld geeft van de schaal van de illegale en brandgevaarlijke pensions in Amsterdam en het geld dat hierin omging:
 
“Pensionexploitanten berekenen de huur per persoon per dag.
De gemeentelijke pensionverordening stelt als minimum 5m2 per persoon en als 'huur' f.13,15 per persoon per dag. Zo kan een kamer van 20m2 maandelijks f.1568,- opbrengen.
Als de bewoner van die kamer geen eigen inkomsten heeft wordt die 'huur' uit de bijstandspot betaald. Op deze wijze keert de Gemeentelijke Sociale Dienst, sinds 1973, jaarlijks f.8.000.000,- uit aan pensionexploitanten.
De gemeente schat het aantal illegale en/of brandgevaarlijke pensions op 450 met ongeveer 15.000 bewoners. Nu al 9 jaar zet het pensionbeleid van de gemeente zich ongewijzigd voort.”
 

​Alle afbeeldingen in dit artikel zijn stills uit de film "Onderneming Onderdak" (1982) van Andre Reeder, vanuit de recente uitzending op AT5.

Verborgen verhalen in the Black Archives

In The Black Archives zijn documenten te vinden over het pensionbeleid én verzet ertegen in Amsterdam in de jaren ‘70 en acties hiertegen. Zo organiseerde de overleggroep pensions protesten tegen het spreidingsbeleid en de omstandigheden in de pensions. Ook zijn er nog meer interessante episodes te belichten, daarover binnenkort meer!
 
Steun the Black Archives: samen maken wij de verborgen zwarte geschiedenis van Nederland zichtbaar! 

​Doneer via deze link in de grote crowdfundings-actie voor The Black Archives die op dit moment loopt (de eerste 10.000 euro is al opgehaald!).